Home
Een dankwoord
Sitemap
Laatste updates
Gastenboek
Curse of diaspora
Wie ik ben
Mijn ouders
Gerelateerden
Tinus Dezentjé
Tinus D. Graven 1
Tinus D. Graven 2
Tinus D. Graven 3
Familie-Voorouders
Oom Henri Tjimahi
Oom Cornelis DRESDEN
Oom Julius WALES
Tante Julia Cornelia
Opa Oma ten Cate
Opa Oma Oud EykDuyn
Opa Julius 3de huwlk
Jan Coenrades Boers
Armeense voorouders
Joseph Johannes
Paul Minas Johannes
Amir Johannes I
What's in a name
AJ II Petrus Blumb.
AJIII Nahapit Marthe
De gebrs. ANDREAS
Barsekh Andreas
Paulus Andreas
Paulus A's kinderen
Carepit Andreas
George Apcar TA I
Sarkies Apcar TA II
Creet en Hotels
KNIL Pensioen
Lt.Gen.W.E.Kroesen
Resident C.A.Kroesen
As.Res. J.A. Kroesen
Een stuk genealogie
Wun Pir Jenna
Spadilje de slaaf
Wilis en Oranje 1911
Familie foto's
Verloren familie
Khachatur 10 7 2015
Khachatur 17 7 2015
Khachatur 25 7 2015
Khachatur 31 7 2015
Khachatur 08 9 2015
Khachatur 11 9 2015
Khachatur 18 9 2015
Khachatur 25 9 2015
Khachatur 16 10 2015
Khachatur 23 10 2015
Khachatur 30 10 2015
AMIROGHLI in Farsi
Khachatur 07 04 2017
Surabaya's historie
Cannalaan buaya's
Inleiding KH Peneleh
OVERIGE Kerkhoven.
VOC Leembruggen
Indië en oorlog
Archipel oorlogen
Zieleroerselen
Diverse verhalen
Java na de Engelsen
Volkeren in Indië
Indo's in den Verre
Externe Indo links


Anderen kregen slaag, schoppen, klappen en wel
x , maar de toeschouwer roept "au, ik ben zielig".

Mr. Khachatur Dadayan is a well known author/journalist/historian who has written a serie of articles about Armenians in Indonesia, focussed at my great-grandfather Agha Hovsep Hovhanes Amirkhanyan. The articles are copyright of www.irates.am and I have full permission to replace the articles on my website. Unauthorized copy is strictly forbidden unless written permission is granted from www.irates.am , Mr. Khachatur Dadayan or the undersigned.

Խաչատուր Դադայանը է հայտնի հեղինակ / լրագրող / պատմաբանը, ով գրել է մի սերիա հոդվածներ հայերի Ինդոնեզիայում, նվիրված է իմ մեծ պապի Աղա Հովսեփ Հովհաննես Amirkhanyan. Հոդվածները են հեղինակային www.irates.am , եւ ես պետք է լիարժեք թույլտվություն տեղադրել հոդվածների իմ կայքը. Չարտոնված պատճենը խստիվ արգելվում է, եթե գրավոր թույլտվության շնորհվում է www.irates.am , Խաչատուր Դադայանը, թե ներքոստորագրյալ.

 

 

«Մտադիր եմ դրամով գնել իմ նախնյաց երկրները՝ Ղարաբաղի աշխարհը Փայտակարանով հանդերձ»

«Մտադիր եմ դրամով գնել իմ նախնյաց երկրները՝ Ղարաբաղի աշխարհը Փայտակարանով հանդերձ»

24.07.2015 | 10:38

(փաստագրություն՝ ուղեկից զեղումներով)

 

(սկիզբը` այստեղ)

 

ԵՂԲԱՅՐՆ ՈՒ ՔՈՒՅՐԵՐԸ
Ինչո՞ւ ենք հարկ համարում առանձին ենթագլուխ նվիրել Հովսեփ Ամիրխանյանի մերձավոր ազգականներին. այն պատճառով, որ առանց ընտանիք սիրելու հնարավոր չէ ազգասեր լինել:
Մտաբերենք, թե ինչ էր գրում իր հռչակավոր նամակում. Ներսես Աշտարակեցուց խնդրում էր իրեն պետքական տեղեկությունները. «…Շուտափույթ կերպով հավաստվեն և ուղարկվեն Բասրա՝ իմ եղբայր Ամիրխան Հովհաննեսի Ամիրխանյանին, իսկ նա դրանք անմիջապես կհասցնի ինձ»:
«Համառօտ ազգաբանութիւն»-ի հեղինակը գրում է. «Ամիրխան Յովհաննէս Ամիրեանցն, ինչպէս յիշեցի, ծնւում է 1801 թուին, 20 տարեկան հասակում սկսում է գիւղօրէից հետ առեւտուրով զբաղուելն: 1822 թուին պսակւում է Տէր Մարգար Տէր Կարապետեանի Մարիամ աղջկան հետ: 1829 թ. միջոցներում երթում է Բասրա, որտեղ առեւտրական տուն դնելով նպաստում էր եւ եղբօրն իշխան աղա Յովսէփի գործերին: 1831 թւի վերջերում երթում է Սմարանգ ¥Ջաւա¤: Եղբայրն առաջարկում է Ամիրխանին, թէ՝ կարելի է ընտանիքն եւս փոխադրի Ջաւա եւ իրեն պահանջի հանդիման կառավարութիւնից յանձնուելիք շաքարի գործարանների պայմանները յանձն առնելով զբաղի նոյն ճիւղում: Ամիրխանը խոյեմաբար մերժում է եղբօր առաջարկը (գուցէ մտածում է ապագայի ձուլումներից) եւ այնտեղ մի քանի տարիք մնալուց յետոյ վերադառնում է նախ Բասրա եւ ապա Նոր Ջուղա Սպահան: 1841 թուականներից յետոյ սկսում է վաճառականութիւնը զանազան քաղաքների հետ, նաեւ Կ. Պօլսի հետ թանբաքուհի (Ղէյլանի ծխախոտ) եւ ճոթեղէնի արտադրութեամբ, առեւտուրը շարունակում է ց 1855 թուականներն, սակայն չհանդուրժելով թշնամեաց խարդախութեանց դադարում է գործից եւ իրեն պահանջները շատոնք սուտ երդմամբ ուրանում եւ կլանում են: Ժամանակին եղած եպիսկոպոսը միշտ պաշտպան է եղած թշնամեաց կողմին, ի փոխարէն Ամիրխանի այն լաւութեանց, երբ Ամենափրկչեան վանքի զանգերի չուանները պարտատէրերը բռնած եւ արգելում էին կոչման ղօղանջիւնը: Այս ժամանակ Ամիրխանը պարտատէրներին, որին հատուցանելով, որին համոզելով ազատում է վանքն եւ վանականներին այդ նեղութիւններից: Հարցնելո՞ւ է պատճառը այդքան թշնամութեանց: Վասնզի Ամիրխանն այդ ժամանակ սկսած էր հայ կաթոլիկաց եկեղեցին յաճախել:
Ամիրխան Յովհաննէս Ամիրեանցը 1861 թուականին Յովսէփ որդւոյն հետ երթայ Ջաւա ի տեսութիւն ընտանեաց եւ 1864 թուին վերադառնայ Նոր Ջուղա եւ երեք տարիք ապրելով հանգիստ եւ բարի մահւամբ վախճանի 1867 թուականին: Մարիամ կին Ամիրխանի բարի մահւամբ 1872 թ. վախճանի»:
Այս մեջբերումից պարզ է դառնում, որ Հովսեփն ու Ամիրխանը գործակցել են առևտրի ասպարեզում, կրտսերը մեկ անգամ այցելել է ավագին, մեկ անգամ էլ, եղբոր մահից հետո՝ ի տեսութիւն ընտանեաց: Ի տեսություն ո՞ւմ:
Հարցի պատասխանը գտնում ենք «Համառօտ ազգաբանութիւն»-ի մեկ այլ հատվածում. «Առաջին աղջիկը՝ Աննան, պսակւում է Անդրէասի հետ եւ երեք արու զաւակներ է ծնում՝ Կարապետ, Բարսեղ եւ Պօղոս. սորանք գաղթում են Ջաւա, որոնցից մի երկու հօլանդացած ժառանգներից դեռ պիտի գոյութիւն ունենան:
Երկրորդ աղջիկը՝ Հռիփսիմէն, պսակւում է Մարտիրոսի հետ եւ երկու արու զաւակներ է ծնում՝ Գալստան եւ Աւետիք. սորանք էլ գաղթում են Հնդկաստան:
Երրորդ աղջիկը՝ Մարիամ, առաջին ամուսնուց թողնում է Եղիազար որդուն եւ վերջին ամուսնուց՝ Մանուկ Բարսեղեան:
Չորրորդ աղջիկը՝ Մարամջան, պսակւում է Մարտիրոս Տէր Ոսկանեանի հետ եւ երկու արու զաւակներ է ծնում՝ Սարգիս եւ Սեթ. վերջինս գաղթում է Ջաւա:
Հինգերորդ աղջիկը՝ Վառվառէ, պսակւում է Գէորգ Աբգարեանցի հետ եւ վեց արու զաւակներ է ծնում՝ Գաբրիէլ, Միքայել, Ստեփաննոս, Սիմէօն, Ղազար եւ Վրթանէս: Ղազարն աշխարհական քահանայ է ձեռնադրւում Տէր Ղազար անուամբ»: Այսինքն, Ամիրխանն այցելում է Ճավա՝ ի տեսություն Աննա և Մարամջան քույրերի որդիների: Ընտանեկան կապերը դեռևս ամուր էին:

 

ԻՆՉՈ՞Ւ ՆԻԴԵՐԼԱՆԴԱԿԱՆ ՀՆԴԿԱՍՏԱՆ
Նոր Ջուղայի արհեստավարժ հայ վաճառականության գլխավոր թիրախը Հնդկաստանն էր: Բայց այդ երկրում բուն առևտրով զբաղվելը գործունեության մի մասն էր, գոյություն ուներ նախապատրաստական փուլ, որը ձևավորվել էր դարերի փորձառությամբ: Բնականաբար, առանց որոշակի դրամագլխի ոչ ոք առևտրային երկարատև ճամփորդություն չէր ձեռնարկում, Նոր Ջուղայում գոյություն ունեին վարկատու-վարկառու, ջուղայեցիների լեզվով՝ աղա-ընկեր, անխախտ հարաբերություններ, որոնք պարտավոր էին պահպանել երկու կողմերը: Վարկատու խոջան վարկառուին՝ միջազգային առևտրում առաջին քայլերն անողին, տրամադրում էր գումար և վերջինիս վերադարձից հետո ստանում շահույթի 2/3-ը: Դրանից հետո միայն նորընծա, փորձառություն ձեռք բերած անձը կարող էր ինքնուրույնաբար զբաղվել առևտրով: Շահույթի իսկությունը ստուգվում էր հաշվետումարներով՝ առևտրային ամենօրյա գրառումներով, իսկ այդպիսիք չվարողները կամ զեղծողները ենթարկվում էին դաժան պատիժների:
Այն, որ Ամիրօղլին 1798 թ. Հովսեփ որդուն տարել է Բուշեր և այնտեղից ճանապարհել Հնդկաստան, իսկ Հովսեփի հետագա կենսագրությունը ցույց է տալիս, որ նա աղա-ընկեր հարաբերությունների ծիրում չի եղել, հաշվետումար չի վարել, վկայում է, որ որդու նախնական կապիտալը տրամադրել է հայրը, այսինքն՝ Ամիրօղլին ինքը ապահովված մարդ էր:
Հ. Ամիրխանյանի կյանքի 12 տարիների մասին (1798-1810), դժբախտաբար, քիչ բան է հայտնի:
Գ. Զաքարյանն իր «Ջավա» գրքում գրում է. «Սա ի բազում ամս շրջեալ ի Հնդիկս, ի վերջոյ եկեալ էր այսր՝ ի Մանիլոյ կարօտ օգնականութեան պարոն Գէորգայ Մանուկեան, այլ յորժամ ծանեաւ զլեզու և զաշխարհն»: Մանիլա ասելով, հեղինակը նկատի ունի Նիդերլանդական Հնդկաստանը, որովհետև Ֆիլիպիններ պետություն գոյություն չուներ, իսկ ականավոր վաճառական Գևորգ Մանուկյանը, որին դեռ կանդրադառնանք, հիմնականում գործում էր Ճավայում:
Ա. Ամիրխանյանը «Համառօտ ազգաբանութիւն»-ում նշում է. «Յովսէփ Յովհաննէս Ամիրեանցն, ինչպէս յիշեցի, հօրն Ամիրօղլիի հետ 18 տարեկան հասակներում միասին երթում են Բուշեռ, եւ Յովսէփը միայնակ մեկնում է Հնդկաստան եւ այդտեղից քիչ միջոցից յետոյ գնում է Ջաւա եւ Սմարանգ նաւահանգիստ քաղաքում աղա Կուբօլ հայ վաճառականի մօտ կարճ միջոցում զարգանալով առեւտրական հմտութեամբ անձամբ ձեռք է զարնում վաճառականութեան»: Տեքստում Կուբօլ անվան մոտ հարցական նշան է դրված, այսինքն` դժվարընթեռնելի է եղել, և ձեռագիրը հրատարակության պատրաստած Ն. Միրզայանը կասկածանքով է վերաբերել անվան ճշտությանը: Ես ևս այդպիսի անվամբ հայ վաճառականի չեմ հանդիպել:
Նիդերլանդական Հնդկաստանը՝ ներկայիս Ինդոնեզիան, բաղկացած է 13666 կղզիներից, որոնք սփռված են հասարակածի երկու կողմերում՝ Հնդկական ու Խաղաղ օվկիանոսների միջև: Այդ կղզիներից 9622-ը անուն չունեն, իսկ 931-ում բնակվողները թվաքանակով աշխարհում հինգերորդն են: Այստեղ եղանակները չեն փոխվում, տիրում է մշտական բարձր ջերմաստիճան և առատ տեղումներ են լինում:

Մշտադալար արևադարձային անտառներում աճում է 2000 ծառատեսակ: Տարվա ընթացքում հողը տալիս է երեք բերք, այդ թվում՝ սուրճ, թեյ, կակաո, կոկոս, բանան, ծխախոտ, բամբակ, բրինձ, ձգախեժ (բնական կաուչուկ), համեմունքներ՝ պղպեղ, մեխակ, զաֆրան և այլն, որոնք մեր պատմագրության մեջ կոչվում են գաղթաբերք՝ գաղութի բերք:
Կղզիներում ապրում են բազմաթիվ մարդացեղեր՝ ճավացիներ, մադուրներ, մալայացիներ, մակասարցիներ և այլք: Բնիկներից զատ, այստեղ են չինացիներ, արաբներ, հնդիկներ, ճապոնացիներ, եվրոպացիներ, իսկ այդ խառնարանում հայերս հայտնվեցինք այն ժամանակներում, երբ գոյություն ունեին միայն մի քանի իշխանություններ, բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը մահմեդական չէր և նավթ դեռ չէր հայտնաբերվել:
1596 թ. Բանթամ կղզի հասավ Հոլանդիայի ռազմական նավախումբը՝ Կոռնելիս վան Հաութմանի գլխավորությամբ: Քանի որ հոլանդացիներն արդեն ոտք էին դրել Հնդկաստան, ապա նրանք այս նոր կղզիներն անվանեցին Նիդերլանդական Հնդկաստան և դարձրին իրենց գաղութը: Ծայրագույն Արևելքը յուրացնելու նպատակով Ամստերդամի առևտրական ու բանկային կապիտալը 1602 թ. ստեղծեց «Արևելահնդկական ընկերությունը», որն օգտվելով պետական հովանավորությունից` ստանձնեց թե՛ քաղաքական, թե՛ տնտեսական գործառույթներ: 1619 թ. գեներալ-նահանգապետ Յան Պիտերսզոն Կունը Ճավա կղզու Ջակարտա իշխանությունում մի ամրոց կառուցեց և այն անվանեց Բաթավիա՝ ի պատիվ իրենց հնամենի նախնիների` գերման բաթավ ցեղի:
Հոլանդական «Արևելահնդկական ընկերության» 1656 թ. «Որոշումներ» հավաքածուում հիշատակվում է Սուլավեսի կղզու Գովա իշխանության մայրաքաղաք Մակասարում (ներկայիս ՈՒջանգպանդանգ) հաստատված խոջա Սոլիմա հայ վաճառականը: Այս մարդուն կարելի է համարել Նիդերլանդական Հնդկաստանում հայտնված առաջին հայը և, ամենայն հավանականությամբ, նա այն նորջուղայեցիներից Էր, որոնք վաղուց ի վեր եռանդուն առևտրական գործունեություն էին ծավալել Ամստերդամում:
XVIII դ. առաջին կեսին Մադրասից մի քանի հայեր անցնում են, նախ, Մանիլա, ապա գալիս են Ճավա և բնակություն հաստատում Բաթավիայում: Մի կողմից, Հնդկաստանում անգլիացիներից ակնհայտ ճնշումների ենթարկվելով, մյուս կողմից, Նիդերլանդական Հնդկաստանի բնության պարգևած հարստությունները, ապրանքատեսակների անբավ առատությունը դրդեցին, որ հայ վաճառականներն աստիճանաբար այստեղ տեղափոխվեն:
Շուտով հայ վաճառականների ներկայությունն այնքան զգալի դարձավ, որ 1747 թ. մարտի 31-ին հոլանդական «Արևելահնդկական ընկերությունը» հայերին տվեց ազատ քաղաքացու պաշտոնական արտոնագիր՝ այլ եվրոպացիներին հավասար իրավունքներով: Այս արտոնությունը, այսինքն` առևտրատնտեսական, կրոնական, մշակութային այլևայլ ազատությունները պատճառ դարձան, որ Հնդկաստանից հայ վաճառականների նորանոր հոսքեր գան: Եվ քանի որ հայոց հիմնական զբաղմունքը առևտուրն Էր, բնականաբար, նրանք հաստատվեցին խոշոր կղզիների՝ Ճավայի ու Սուլավեսիի մարդաշատ և վաճառաշահ քաղաքներում: 1781 թ. Բաթավիա եկան Հովհաննես Շերիմանյանը, Մանուկ Հակոբյանը, Վարդան Գասպարյանը: 1801 թ., 89 տարեկան հասակում, Բաթավիայում վախճանվեց Հարություն Զաքարյանը, որի գերեզմանը ամենահինն է:
Այս մարդիկ Պարսկաստանից ներմուծում էին կերպաս, արհեստական մեղրամոմ՝ կտավեղեն դաջելու համար, ալյուր, արմավ, յուղ, վարդաջուր, արտահանում էին սուրճ, շաքար, տարատեսակ խեժեր, համեմունք, հնդկընկույզ, ափիոն: Բեռնափոխադրումները, բնականաբար, կատարվում էին հոլանդական առագաստանավերով, որոնք պարսկական Բուշեր նավահանգիստ էին հասնում 1,5-3 ամսում:
Հայերի՝ Նիդերլանդական Հնդկաստանում հայտնվելուն նպաստեց ևս մեկ հանգամանք՝ զուտ մարդկային և ազգամիջյան հանդուրժողականությունը. «Աշխարհի մեջ ոչ մեկ տեղ չեմ հանդիպած ընդհանուր հանգիստին, որ Ճավայի մեջ ապրողներու առանձնաշնորհումն է: Կքալեն, բայց արտորանք չունին, հանգիստ մը կըմբոշխնեն քալելուն մեջ, կաշխատին և հանգստության երևույթը կա իրենց աշխատանքին վրա, կխոսին հանդարտորեն, իրենց ուժերը խնայողներու հոգածությամբ...
ՈՒ ճավացիին առաքինությունն է մաքրասիրությունը: Բնիկն անգամ օրական իր երկու լոգանքը պետք է ընե: Որքա՜ն մեծ տարբերություն Հնդկաստանի բնիկին ու Ճավային բնիկին միջև»: Այս մեջբերման հեղինակը հայտնի հրապարակագիր Հրաչ Երվանդն է, և, ճիշտ է, գրել է 1926 թ., բայց դրանից մեկ-երկու դար առաջ էլ նույն մթնոլորտն էր:
(շարունակելի)

 click here for part 4 / սեղմեք այստեղ տեսնելու մաս 4

 

Top

Copyrights imexbo.nl , imexbo.org , imexbo.eu | Why do you visit this website if you can't read.....